Rak podstawnokomórkowy skóry (carcinoma basocellulare, BCC) to najczęstszy nowotwór złośliwy skóry. Należy do grupy tzw. niebarwnikowych nowotworów skóry (w odróżnieniu od czerniaka) i wywodzi się z komórek naskórka – keratynocytów.
Charakteryzuje się:
miejscową złośliwością – nacieka i niszczy okoliczne tkanki,
bardzo rzadkimi przerzutami odległymi,
zwykle powolnym przebiegiem.
Z klinicznego punktu widzenia BCC nie jest „niegroźną plamką”, ale poważnym nowotworem, który wymaga rozpoznania i odpowiedniego leczenia – szczególnie, jeśli lokalizuje się na twarzy, w okolicy oczu, nosa, ust czy małżowin usznych.
1. Kto choruje na raka podstawnokomórkowego skóry?
Rak podstawnokomórkowy:
jest najczęstszą postacią raka skóry (szacunkowo ok. 70–80% niebarwnikowych nowotworów skóry),
dotyczy podobnie często kobiet i mężczyzn,
najczęściej występuje u osób po 50.–60. roku życia, ale coraz częściej rozpoznawany jest także u młodszych pacjentów intensywnie narażonych na promieniowanie UV.
Typowe lokalizacje:
skóra głowy i szyi: powieki, okolice oczu, nos, policzki, czoło, małżowiny uszne,
rzadko: tułów, kończyny,
praktycznie nigdy: dłonie, stopy, błony śluzowe.
W klasyfikacji ICD-10 BCC zalicza się do grupy C44 – inne nowotwory złośliwe skóry, z rozróżnieniem lokalizacji (np. C44.1 – skóra powieki, C44.3 – skóra twarzy, C44.5 – skóra tułowia itd.).
2. Odmiany raka podstawnokomórkowego skóry
Obraz kliniczny BCC jest zróżnicowany. Na podstawie cech morfologicznych wyróżnia się kilka głównych odmian:
2.1. Rak podstawnokomórkowy guzkowy (carcinoma basocellulare nodosum)
najczęstsza postać BCC,
w obrazie klinicznym: niezapalny guzek, otoczony charakterystycznym, „perełkowatym” wałem,
w części środkowej guzka może pojawiać się bliznowacenie lub powierzchowne owrzodzenie,
często lokalizacja na twarzy (nos, powieki, policzki).
2.2. Rak podstawnokomórkowy wrzodziejący (carcinoma basocellulare exulcerans, ulcus rodens)
bardziej agresywna postać,
charakteryzuje się głębokim nacieczeniem i tendencją do niszczenia tkanek: skóry, tkanki podskórnej, mięśni, a w zaawansowanych przypadkach – nawet kości,
klasyczny perełkowaty wał może być w tej postaci słabo widoczny,
klinicznie: przewlekłe owrzodzenie o nieregularnych, twardych brzegach.
2.3. Rak podstawnokomórkowy barwnikowy (carcinoma basocellulare pigmentosum)
zawiera większą ilość barwnika (melaniny),
klinicznie może przypominać czerniaka (ciemniejsze zabarwienie, guzki lub plamy z pigmentem),
wymaga różnicowania z nowotworami barwnikowymi.
2.4. Rak podstawnokomórkowy twardzinopodobny (carcinoma basocellulare morpheiforme)
zmiana ma charakter twardego, porcelanowego guzka,
zwykle nie ulega rozpadowi,
wykazuje tendencję do rozległego naciekania tkanek przy skąpych objawach klinicznych (wysokie ryzyko niewidocznego „podpowierzchniowego” szerzenia).
2.5. Rak podstawnokomórkowy torbielowaty (carcinoma basocellulare cysticum)
rzadziej spotykana postać,
często lokalizuje się na powiekach,
w obrazie klinicznym widoczne są małe, przezroczyste guzki.
2.6. Rak podstawnokomórkowy powierzchowny (carcinoma basocellulare superficiale)
postać o łagodnym, bardzo przewlekłym przebiegu,
zmiany są często liczne, dobrze odgraniczone, z lekko wyniosłym wałem na obwodzie,
lokalizacja typowo na tułowiu,
odmianą tej postaci jest guz Arninga (carcinoma basocellulare superficiale multicentricum) – liczne ogniska na ograniczonym obszarze skóry.
3. Objawy kliniczne – na co zwrócić uwagę?
Niezależnie od odmiany, do diagnostyki powinny skłonić:
przewlekłe owrzodzenie skóry, które nie goi się przez wiele tygodni,
guzek, który:
powoli się powiększa,
może krwawić przy dotyku,
pokrywa się strupem i nawracająco „otwiera”,
zmiana, która różni się od pozostałych przebarwień i „pieprzyków”,
plama, guzek lub owrzodzenie w obrębie twarzy, powiek, nosa, małżowin usznych.
Typowa lokalizacja BCC to skóra twarzy, ale zmiany mogą występować również w innych okolicach eksponowanych na słońce.
4. Złośliwość miejscowa i przerzuty
Wszystkie odmiany BCC mają skłonność do powolnego, miejscowego wzrostu.
Zwykle:
naciekanie podścieliska jest ograniczone,
wyjątkiem są formy bardziej agresywne (np. wrzodziejąca, twardzinopodobna), które mogą prowadzić do zniszczenia tkanek głębszych.
Przerzuty odległe są w BCC zjawiskiem wyjątkowym. W piśmiennictwie opisano jedynie pojedyncze przypadki przerzutów do węzłów chłonnych lub narządów wewnętrznych.
To powoduje, że rokowanie onkologiczne przy prawidłowym leczeniu jest na ogół bardzo dobre, ale miejscowa destrukcja może być istotna, zwłaszcza w obrębie twarzy.
5. Różnicowanie raka podstawnokomórkowego
Ze względu na zróżnicowany obraz kliniczny BCC wymaga różnicowania z innymi chorobami skóry, m.in.:
postać guzkowa:
gruźlica toczniowa (tuberculosis luposa),
przewlekły toczeń rumieniowaty (discoid lupus erythematosus – DLE);
postać wrzodziejąca:
rak kolczystokomórkowy skóry (carcinoma spinocellulare),
postać barwnikowa:
czerniak złośliwy (melanoma),
postać powierzchowna:
choroba Bowena (morbus Boweni),
łuszczyca zadawniona (psoriasis inveterata),
liszaj płaski barwnikowy (lichen planus pigmentosus).
Dlatego konieczne jest badanie histopatologiczne – tylko ono pozwala na ostateczne potwierdzenie rozpoznania.
6. Diagnostyka
Proces diagnostyczny obejmuje:
Wywiad i badanie przedmiotowe – ocena zmiany, lokalizacji, dynamiki.
Dermatoskopia / wideodermatoskopia – nieinwazyjna ocena w powiększeniu.
Biopsja / wycięcie zmiany z badaniem histopatologicznym – złoty standard rozpoznania.
Raport histopatologiczny określa typ BCC, głębokość naciekania oraz marginesy cięcia (czy zmiana została usunięta doszczętnie).
7. Leczenie raka podstawnokomórkowego skóry
7.1. Leczenie chirurgiczne
Podstawową metodą leczenia jest chirurgiczne usunięcie zmiany:
wycięcie guza z marginesem zdrowych tkanek,
margines zależy od typu zmiany, lokalizacji, ryzyka nawrotu,
chirurgia mikrograficzna Mohsa: warstwowe wycinanie z natychmiastową oceną marginesów, szczególnie w trudnych lokalizacjach (twarz, okolica oczu, nosa).
Doszczętność wycięcia ma kluczowe znaczenie. W przypadku braku doszczętności wznowa raka podstawnokomórkowego może wystąpić nawet u ok. 20–25% pacjentów.
W zmianach zlokalizowanych w obrębie twarzy szczególnie istotna jest współpraca chirurgii onkologicznej i chirurgii plastycznej / rekonstrukcyjnej, aby:
usunąć nowotwór w sposób radykalny onkologicznie,
jednocześnie odtworzyć funkcję i kształt tkanek (powieki, kąt oka, skrzydełko nosa, warga itp.).
7.2. Leczenie miejscowe i alternatywne metody
W wybranych przypadkach (powierzchowne, niewielkie zmiany, chorzy z przeciwwskazaniami do klasycznego zabiegu) stosuje się:
krioterapię,
terapię fotodynamiczną (PDT),
laseroterapię,
elektrokoagulację,
miejscowe stosowanie maści 5-fluorouracylowej (5%),
doogniskowe iniekcje interferonu.
Dobór metody zależy od typu BCC, lokalizacji, wieku i stanu ogólnego pacjenta oraz dostępności danej techniki.
7.3. Radioterapia i leczenie systemowe
Radioterapia może być alternatywą u pacjentów, u których operacja jest niemożliwa lub obarczona dużym ryzykiem.
W zaawansowanych, nieresekcyjnych lub nawrotowych przypadkach raka podstawnokomórkowego rozważa się:
wybrane schematy chemioterapii (np. cisplatyna),
terapię celowaną (np. inhibitory szlaku Hedgehog – wismodegib), które hamują proliferację komórek nowotworowych.
8. Rokowanie i dalsza obserwacja
Przy wczesnym rozpoznaniu i prawidłowym leczeniu rokowanie w BCC jest bardzo dobre.
Niezbędne są jednak:
regularne kontrole skóry po zakończeniu leczenia (szczególnie w pierwszych latach),
ocena blizny pooperacyjnej pod kątem ewentualnych nawrotów,
obserwacja całej skóry, ponieważ u osób, które przebyły BCC, ryzyko kolejnych nowotworów skóry jest wyższe.
